A1 · مبتدی
قلعه بهلا: دیوارهای کهن خشتی و واحه سرسبز
در بیابان عمان قلعهای بزرگ از خشت و سنگ برپا شده است و نخلهای سرسبز با آب زلال کوهستان سیراب میشوند.
قلعه بزرگ بهلا و واحه سبز
قلعه بهلا یک دژ بسیار کهن در استان داخلیه کشور عمان است. این قلعه کهن در کوهپایه کوهستان جبل اخضر قرار دارد. قلعه بزرگ بهلا در سال ۱۹۸۷ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. حاکمان خاندان نباهنه در سدههای گذشته این دژ باستانی را پایتخت خود کردند. آنها از سده دوازدهم تا پانزدهم میلادی در این منطقه زندگی و حکومت میکردند.
در زیر این دیوارهای گلی پایههای سنگی از دورههای بسیار کهن وجود دارد. درختهای سرسبز نخل خرما در اطراف این قلعه بزرگ دیده میشوند. کشاورزان و پیشهوران در کنار این دژ خشتی زندگی میکردند. این مکان نمونهای کامل از یک روستا با دیوارهای بزرگ در شبهجزیره عربستان است.
دیوارهای بلند خشتی و حصار بزرگ واحه
دیوارهای بلند قلعه با خشت خام و گل آفتابخشک ساخته شدهاند. این دیوارهای گلی روی پایههای محکم سنگی قرار گرفتهاند. بخش قدیمی قلعه به نام ارگ القصبه شناخته میشود. این بخش پیش از دوران پادشاهی نباهنه ساخته شده بود. یک دیوار بزرگ خشتی به طول دوازده کیلومتر دور این واحه کشیده شده است. مردم محلی به این حصار خشتی بزرگ سور میگویند.
این حصار بزرگ دارای برجهای بلند و دروازههای نگهبانی ویژه است. نگهبانان رفتوآمد مردم به نخلستان را از این دروازهها کنترل میکردند. در قلعه برجهای گرد و روزنههای کوچک برای شلیک تیر وجود دارد. این برجهای دیدهبانی به تماشای راههای کوهستانی و مسیرهای بازرگانی کمک میکردند.
کانالهای آب فلج و نخلستانهای سرسبز
آب گوارا از کوهستان با کانالهای سنتی به نام فلج به واحه میرسد. مهمترین کانال آب این شهر فلج میت نام دارد. این کانالهای سنگی آب چشمهها را با نیروی جاذبه زمین به نخلستانها میبرند. تقسیم آب میان باغداران بر پایه زمانبندی دقیق انجام میشود. کشاورزان به این بخشهای زمانی اثر میگویند.
آب این کانالها به خانههای مسکونی و وضوخانهها جریان دارد. درختهای خرما و لیمو در این واحه بیابانی با این آب تازه رشد میکنند. این سامانه سنتی صدها هکتار زمین کشاورزی را سبز نگه میدارد. روش هوشمندانه آبرسانی در عمان سابقهای چندهزارساله دارد.
کارگاههای سنتی سفالگری و کوزههای گلی
شهر بهلا مرکز تاریخی ساخت ظرفهای سفالی در کشور عمان است. استادان محلی خاک رس ویژه را از بستر رودهای خشک جمعآوری میکنند. سفالگران با چرخهای پایی به این گل نرم شکل میدهند. آنها کوزههای آب و ظرفهای زیبای بخور میسازند.
این ظرفهای گلی در کورههای گنبدی سنتی با چوب درختان پخته میشوند. کوزههای خنککننده آب در زبان محلی جهله نام دارند. دیواره خاکی این کوزهها آب آشامیدنی را خنک و گوارا نگه میدارد. وزارت میراث فرهنگی از کارگاههای سفالگری برای حفظ این هنر حمایت میکند.
بازار تاریخی بهلا و دادوستد مردم
در کنار قلعه یک بازار قدیمی و شلوغ قرار دارد. درختهای بزرگ و کهنسال روی دکانهای این بازار سایه انداختهاند. کوچههای باریک و سقفهای گلی هوای بازار را خنک نگه میدارند. آهنگران و بافندگان ابزارهای کار و پارچههای محلی را در این بازار میفروشند.
صبح روزهای جمعه حراج پرشور حیوانات و دام برگزار میشود. روستاییان از کوهها و دشتهای دور برای خرید به این بازار میآیند. این بازار محل گفتگو و دیدار هفتگی بزرگان و اهالی شهر است. برنامههای نوسازی این بازار سنتی به رونق کار دکانداران کمک میکند.
بازسازی بنای تاریخی و بازدید مسافران
قلعه بهلا پس از سالها به دلیل باد و باران فرسوده شده بود. یونسکو در سال ۱۹۸۸ میلادی این قلعه را در فهرست آثار در خطر قرار داد. کارشناسان با خشت سنتی و ملات آهک بنا را به دقت بازسازی کردند. پس از تعمیرات کامل این دژ در سال ۲۰۰۴ از فهرست خطر بیرون آمد.
امروزه یک مرکز راهنمایی برای معرفی آثار باستانی در قلعه فعالیت میکند. گردشگران با راهنما در اتاقهای کاخ و مسجد کهن قلعه قدم میزنند. نگهداری از این واحه زیبا بخشی از برنامههای چشمانداز ۲۰۴۰ عمان است.
A2 · مقدماتی
قلعه باستانی بهلا: واحه نخلستان و دژ استوار کویر
دژ تاریخی بهلا در دامنههای کوهستان جبل اخضر با دیوارهای خشتی بلند، سامانههای سنتی تقسیم آب و کارگاههای سفالگری از دوران کهن تا امروز پابرجاست.
دژ کهن بهلا در دامنه جبل اخضر و افتخار میراث جهانی
قلعه تاریخی بهلا در استان داخلیه عمان و در پای کوههای سنگی جبل اخضر واقع شده است. این مجموعه دفاعی بزرگ در سال ۱۹۸۷ میلادی به عنوان نخستین اثر کشور عمان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. در دوران قرون وسطی حاکمان سلسله نباهنه این قلعه را مرکز حکومت و پایتخت باستانی خود قرار دادند. حکومت نباهنه از سده دوازدهم تا سده پانزدهم میلادی بر بخشهای گستردهای از سرزمین عمان فرمانروایی میکرد.
کاوشهای باستانشناسی نشان میدهد که پایههای سنگی این دژ پیش از ورود اسلام ساخته شده بود. در اطراف قلعه یک واحه پهناور با باغهای خرمای فراوان و کارگاههای پیشهوران بومی قرار دارد. این مجموعه استوار کاملترین نمونه بازمانده از سکونتگاههای واحه دفاعی در شبهجزیره عربستان به شمار میرود.
معماری خشتی، ارگ القصبه و باروی دوازده کیلومتری
بخش اصلی قلعه بهلا از خشتهای خام و گل خشکشده زیر نور آفتاب بر روی پیهای سنگی تراشنخورده بنا شده است. کهنترین بخش معماری این مجموعه دژ باستانی ارگ القصبه است که قدمت آن به دورههای پیش از حکومت نباهنه بازمیگردد. یک دیوار دفاعی عظیم به طول دوازده کیلومتر که در میان مردم محلی به سور معروف است سراسر این شهر و نخلستان را در بر میگرفت.
در طول این حصار بلند برجهای نگهبانی متعدد و دروازههای ورود و خروج ساخته شده بود تا نگهبانان مسیر دسترسی به باغها را با دقت کنترل کنند. دیوارهای قلعه با برجهای دیدهبانی گرد و روزنههای شلیک تیر برای دفاع نظامی مجهز شده بودند. این برجهای مرتفع چشمانداز وسیعی بر گذرگاههای کوهستانی میان دشتهای داخلی و راههای بازرگانی ساحلی فراهم میساختند.
شبکه سنتی قناتها و مهندسی تقسیم آب فلج میت
واحه سرسبز بهلا با شبکهای کهن از جویهای آب سنتی موسوم به افلاج، به ویژه فلج میت، آبیاری میشود. این سامانه سنتی با کانالهای سنگی و شیب طبیعی زمین آب زلال چشمههای کوهستانی را به نخلستانها میرساند. توزیع عادلانه آب در میان صاحبان باغها بر اساس سهمیههای زمانی مشخصی انجام میگیرد که مردم به آن اثر میگویند.
این آبراههای زیرزمینی و روباز آب مورد نیاز خانههای مسکونی، آبریزگاهها و زمینهای کشاورزی پلکانی را تامین میکنند. مهندسی پایدار فلج از صدها هکتار نخلستان، درختان لیمو و مزارع علوفه در این اقلیم خشک کویری مراقبت میکند. شبکههای سنتی آب در عمان نشاندهنده دانش پیشرفته نیاکان در مهار آب در درازنای هزاران سال است.
هنر سفالگری کویر، چرخهای دستی و خنکای کوزه جهله
شهر تاریخی بهلا به عنوان پایتخت سنتی هنر سفالگری و سرامیک عمان شهرت فراوانی دارد. سفالگران محلی خاک رس مرغوب را از بستر خشک وادیهای پیرامون شهر استخراج میکنند. صنعتگران با استفاده از چرخهای سنتی پایی کوزههای آب، عودسوزهای سفالی و ظروف تزیینی زیبا خلق مینمایند.
ظروف سفالی در کورههای سنتی گنبدی با شاخههای خشک درخت نخل و هیزم درختان اقاقیا پخته میشوند. کوزههای خاکی معروف به جهله با خاصیت منافذ ریز خود آب آشامیدنی را از طریق تبخیر سطحی خنک نگه میدارند. وزارت میراث فرهنگی و گردشگری عمان از کارگاههای سفالگری برای زنده نگه داشتن این پیشه کهن حمایت میکند.
زندگی اجتماعی در بازار مسقف و دادوستد هفتگی دام
در مجاورت قلعه، بازار تاریخی بهلا در سایه درختان کهنسال قرار گرفته و فعالیت اقتصادی مردم را شکل میدهد. این بازار دارای راستههای سرپوشیده باریک، دکانهای سنگی و خشتی و راهروهایی با جریان هوای طبیعی است. پیشهوران بومی مانند آهنگران، مسگران و بافندگان ابزارهای کشاورزی و پارچههای دستباف را در این بازار عرضه میکردند.
صبحهای جمعه حراج هفتگی دام و گوسفندان خریداران و فروشندگان زیادی را از روستاهای کوهستانی به سوی بازار میکشاند. بازار بهلا کانون اصلی گفتگوی اهالی، مذاکرات تجاری و داوری بزرگان درباره اختلافات محلی بود. طرحهای نوسازی معاصر با حفظ بافت سنتی بازار، امکان فعالیت پویا برای بازرگانان امروزی را فراهم ساخته است.
مرمت نجاتبخش یونسکو و چشمانداز میراث فرهنگی
قلعه بهلا پس از دههها فرسایش در سال ۱۹۸۸ میلادی توسط یونسکو در فهرست میراث در معرض خطر قرار گرفت. اجرای یک برنامه گسترده بازسازی با استفاده از ترکیب خشت اصیل و ملات ساروج استحکام بنا را دوباره بازگرداند. رعایت استانداردهای علمی سبب شد یونسکو در سال ۲۰۰۴ میلادی قلعه بهلا را از فهرست میراث در خطر خارج نماید.
وزارت میراث فرهنگی یک مرکز اطلاعرسانی بازدیدکنندگان برای نمایش اشیای باستانی و ماکتهای دژ در این محل برپا کرده است. مسافران با همراهی راهنما از فراز باروها، تالارهای کاخ و مساجد تاریخی درون قلعه دیدن میکنند. حفاظت از واحه بهلا با هدفهای گردشگری پایدار در سند چشمانداز ۲۰۴۰ عمان هماهنگ است.
B1 · متوسط
قلعه بهلا: شکوه معماری خشتی، نخلستانهای بارور و سنتهای کویر
دژ باشکوه بهلا نمادی استوار از دوران حاکمیت دودمان نباهنه است که با شبکه آبرسانی فلج میت، باروی دفاعی سور و کارگاههای سفالگری هویت فرهنگی کهن عمان را بازتاب میدهد.
دژ قرونوسطایی بهلا و شکوه تاریخی واحه در دامنه جبل اخضر
قلعه تاریخی بهلا به عنوان یکی از برجستهترین بناهای دفاعی عمان در استان داخلیه و در دامنه رشتهکوههای مرتفع جبل اخضر واقع شده است. این بنای کهن در سال ۱۹۸۷ میلادی به سبب ارزشهای استثنایی و تاریخی به عنوان نخستین اثر سلطاننشین عمان در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این دژ استوار در دوران حاکمیت ملوک بنینبهان (دودمان نباهنه) پایتخت سیاسی و نظامی قلمرو داخلی عمان محسوب میشد. سلاطین نباهنه در خلال سدههای دوازدهم تا پانزدهم میلادی با تکیه بر این دژ نفوذناپذیر بر راههای بازرگانی فلات داخلی عمان تسلط داشتند.
پژوهشهای میدانی و کاوشهای باستانشناسی وجود شالودههای سنگی مستحکم متعلق به دوران پیش از اسلام را در زیر سازههای خشتی قرون وسطی اثبات کردهاند. حصار این زیستگاه دفاعی گستره وسیعی از نخلستانهای حاصلخیز و راسته پیشهوران بومی را در بر میگیرد. این محوطه باستانی کاملترین نمونه برجایمانده از جوامع واحه قلعهدار قرون وسطی در سراسر شبهجزیره عربستان شناخته میشود.
مهندسی خشتی و باروی سترگ دوازده کیلومتری سور
هسته مرکزی و ساختار دفاعی قلعه بهلا به طور کامل از خشتهای خام آفتابخشک بر روی پایههای سنگی تراشنخورده بنا شده است. کهنترین بخش کالبدی این دژ تاریخی ارگ القصبه نام دارد که پیشینه ساخت آن به دورههای پیش از استقرار حکومت نباهنه میرسد. دیواری دفاعی و عظیم به طول دوازده کیلومتر که در گویش اهالی منطقه به سور شهرت یافته است تمامی محدوده سکونتگاه، نخلستانها و باغات پیرامونی را محافظت میکرد.
در امتداد این دیوار دفاعی عریض برجهای دیدهبانی مدور، سنگرهای تیراندازی و دروازههای بازرسی تعبیه شده بود تا عبور و مرور به نخلستانها کنترل شود. دیوارهای قلعه دارای برجهای نگهبانی مدور، جانپناههای کنگرهدار و روزنههای تیراندازی برای دفاع در برابر حملات دشمنان است. باروهای بلند این دژ دیدهبانی کاملی بر گذرگاههای کوهستانی میان دشتهای داخلی و بنادر تجاری ساحل عمان پدید میآوردند.
هیدرولیک باستانی، قناتهای جاری و تسهیم زمانی آب در فلج میت
حیات زیستی واحه بهلا بر پایه شبکه سنتی کانالهای آبیاری افلاج و به ویژه آبراهه نامدار فلج میت استوار است. این سامانه هوشمند آب گوارای آبخوانهای زیرزمینی کوهستان را از طریق کانالهای سنگی شیبدار با تکیه بر نیروی گرانش به آبادی میرساند. تقسیم عادلانه منابع آب میان باغداران طبق واحدهای زمانی مشخصی به نام اثر تنظیم میشود تا حقابه نخلها محفوظ بماند.
آبراهههای زیرزمینی و کانالهای سطحی آب آشامیدنی محلهها، آبریزگاههای مساجد و باغهای پلکانی پیرامون را بدون هدررفت تامین میکنند. مهندسی شگفتانگیز این شبکه آبیاری توانسته صدها هکتار نخلستان خرما، باغات لیمو و کشتزارهای علوفه را در آبوهوای خشک کویر سرسبز نگاه دارد. سامانههای افلاج در عمان نمادی درخشان از نبوغ بومی در مدیریت پایدار منابع آب در گذر هزاران سال تاریخ است.
میراث سفالگری، گل معدنی و فنون کهن ساخت کوزه جهله
شهر تاریخی بهلا از دیرباز به عنوان کانون اصلی تولید سفال و صنایع سرامیک سنتی در سلطاننشین عمان شناخته شده است. هنرمندان محلی خاک رس سرشار از املاح معدنی را از بستر وادیهای فصلی پیرامون گردآوری کرده و گل مخصوص سفالگری تهیه میکنند. سفالگران با چرخهای سنتی پایی انواع کوزههای آب، عودسوزهای تزیینی و تنگهای لعابنخورده را با مهارتی کمنظیر شکل میدهند.
این ظروف در کورههای گنبدی هیزمی با استفاده از شاخههای خشک درخت نخل و چوب درختان کهور و اقاقیا حرارت میبینند. کوزههای خاکی سنتی که در گویش بومی جهله نامیده میشوند به سبب خاصیت نفوذپذیری ملایم جداره، آب را از طریق تبخیر سطحی خنک و گوارا نگه میدارند. وزارت میراث و گردشگری با ساماندهی کارگاههای تعاونی سفالگری در بهلا از تداوم این میراث ارزشمند پاسداری مینماید.
شریانهای اقتصادی بازار سنتی و حراج دام در بافت تاریخی
در فاصله نزدیکی از دژ، بازار کهن بهلا در زیر سایهسار درختان چندهزارساله قرار گرفته و نبض تبادلات تجاری منطقه را در دست دارد. معماری سنتی بازار با کوچههای سرپوشیده خنک، حجرههای خشتی و سنگی و گذرگاههای ویژه تهویه طبیعی هوا شناخته میشود. صنعتگران قدیمی مانند آهنگران، مسگران و استادان بافندگی ابزارهای فولادی، دیگهای مسی و منسوجات دستباف را در راستههای این بازار عرضه میکردند.
حراج پررونق دام در بامداد روزهای جمعه دامداران و روستاییان نواحی کوهستانی و بیابانی را برای خرید و فروش به این میدان میکشاند. بازار بهلا علاوه بر کارکرد بازرگانی، کانون اصلی گردهمایی اهالی برای آگاهی از رویدادها، قراردادهای صنفی و حلوفصل دعاوی توسط ریشسفیدان بود. طرحهای مرمت و احیای اخیر، اصالت کالبدی بازار را حفظ کرده و به کسبوکار دکانداران رونقی تازه بخشیده است.
عملیات مرمت جامع، بازگشت از فهرست خطر و توسعه پایدار
فرسایش شدید ناشی از عوامل اقلیمی سبب شد تا یونسکو در سال ۱۹۸۸ میلادی قلعه بهلا را در فهرست میراث جهانی در معرض خطر جای دهد. در پی این تصمیم، یک عملیات چندمرحلهای فراگیر با بهکارگیری مصالح اصیل خشتی و ملات سنتی آهک و ساروج برای نجات دژ آغاز گردید. دستاوردهای درخشان این اقدامات مرمتی موجب شد که یونسکو در سال ۲۰۰۴ میلادی قلعه بهلا را با موفقیت از فهرست میراث در خطر خارج سازد.
امروزه وزارت میراث فرهنگی و گردشگری با برپایی یک مرکز تفسیری پیشرفته، کشفیات باستانی و نمونههای مقیاسی دژ را در معرض دید پژوهشگران قرار داده است. بازدیدکنندگان میتوانند با هدایت راهنماهای محلی بر فراز کنگرههای دفاعی قدم بزنند و از تالارهای باشکوه و مساجد کهن دژ بازدید نمایند. حفظ و صیانت از مجموعه بهلا کاملا با چشمانداز ۲۰۴۰ عمان در زمینه گسترش گردشگری پایدار همراستاست.
B2 · بالاتر از متوسط
دژ تاریخی بهلا: مرکزیت سیاسی نباهنه، مهندسی خشتی و تمدن پایدار واحه
بررسی تحلیلی قلعه بهلا به عنوان کهنترین کانون حاکمیت دودمان نباهنه در عمان، معماری شگفتانگیز خشت خام، شبکه آبرسانی فلج میت، صنایع دستی سفال و ثبت میراث جهانی یونسکو.
دژ نباهنه در جغرافیای راهبردی عمان داخلی و تبار باستانی واحه
قلعه تاریخی بهلا در قلب استان داخلیه عمان و در تلاقی دشتهای هموار با دامنههای صخرهای رشتهکوه جبل اخضر واقع شده است. این بنای سترگ در سال ۱۹۸۷ میلادی به عنوان نخستین محوطه تاریخی عمان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد تا نبوغ معماری بومی آن به رسمیت شناخته شود. این دژ عظیم مقر اصلی و پایتخت حاکمان سلسله بنونبهان (دودمان نباهنه) بود که از سده دوازدهم تا سده پانزدهم میلادی قلمرو داخلی عمان را در دست داشتند. فرمانروایان نباهنه با استقرار در این موضع طبیعی نفوذناپذیر، گلوگاههای تجاری میان نواحی کوهستانی و دشتهای پیرامون را تحت نظارت داشتند.
شواهد حاصل از حفاریهای باستانشناسی حاکی از آن است که زیربناهای سنگی مستحکمی متعلق به دوران پیش از اسلام در عمق این سازه خشتی قرار دارد. پیرامون این قرارگاه دفاعی واحهای گسترده با نخلستانهای بارور و صنفهای پیشهوری سنتی توسعه یافته است. این مجموعه تدافعی منحصربهفرد کاملترین نمونه زیستگاه واحه قلعهدار بازمانده از دوران قرون وسطی در تمامی پهنه شبهجزیره عربستان محسوب میشود.
سازههای دفاعی خشت خام، ارگ القصبه و باروی دوازده کیلومتری سور
هسته دفاعی این اثر تاریخی با استفاده از خشت خام آفتابخشک و ملات گل رس بر روی شالودههای طبیعی سنگی تراشنخورده شکل گرفته است. کهنترین بخش کالبدی این بنا ارگ القصبه نامیده میشود که احداث پایههای اولیه آن به روزگاران پیش از به قدرت رسیدن خاندان نباهنه بازمیگردد. حصار خشتی عظیمی به درازای دوازده کیلومتر که در اصطلاح محلی سور خوانده میشود سراسر آبادی، نخلستانها و اراضی کشاورزی را در میان خود محصور میکرده است.
در سرتاسر امتداد این باروی نفوذناپذیر برجهای دیدهبانی مستحکم، جانپناههای نگهبانی و دروازههای بازرسی تعبیه شده بود تا امنیت باغات نخل تضمین گردد. معماری دژ مجهز به برجهای مدور دیدهبانی، کنگرههای دیدهبانی مرتفع و روزنههای شلیک تیر برای رویارویی با مهاجمان بود. این برجهای دیدهبانی دید گستردهای را بر تمامی تنگهها و گذرگاههای راهبردی میان فلات مرکزی و بنادر تجاری ساحل فراهم میآوردند.
هیدرولیک سنتی، سفرههای آبخوان و نظام زمانبندی اثر در فلج میت
نظام کشاورزی و حیات پایدار واحه بهلا بر پایه شبکه سنتی افلاج و به ویژه آبراهه باستانی فلج میت استقرار یافته است. این سامانه با گردآوری جریان آب از آبخوانهای طبیعی دامنهها و انتقال آن از طریق کانالهای سنگی بر پایه شیب ملایم زمین، آب زلال کوهستان را به سکونتگاه میرساند. توزیع و تقسیم عادلانه منابع آب میان صاحبان نخلستانها بر اساس واحدهای زمانی بسیار دقیق به نام اثر انجام میپذیرد.
شبکه آبراههای زیرزمینی و کانالهای سطحی، آب شرب محلات مسکونی، آبریزگاهها و وضوخانههای اماکن عبادی و تراسهای کشاورزی پیرامونی را تغذیه میکنند. مهندسی پایدار این فلج هزاران نخل خرما، درختان بارور لیمو و کشتزارهای حاصلخیز علوفه را در محیط خشک کویری پاسداری کرده است. سامانههای آبرسانی سنتی عمان شاهکاری بینظیر از مدیریت پایدار آب هستند که پیشینه آن به هزاران سال گذشته پیوند خورده است.
صنایع سرامیک و سفالگری سنتی، کورههای گنبدی و خواص خنککنندگی جهله
شهر تاریخی بهلا همواره به عنوان پایتخت سنتی سفالگری و هنرهای وابسته به خاک رس در سلطاننشین عمان آوازه جهانی داشته است. هنرمندان بومی خاک رس مرغوب حاوی ترکیبات معدنی ویژه را از بستر وادیهای فصلی و خشک اطراف به دست میآورند. سفالگران با چرخهای سنتی پایی به گل رس شکل داده و انواع خمرهها، عودسوزها و تنگهای تزیینی بدون لعاب را با مهارتی ممتاز خلق میکنند.
این ظروف در کورههای گنبدی سنتی با سوخت شاخههای خشک درخت نخل و چوبهای سخت اقاقیا و کهور حرارت میبینند. کوزههای خاکی معروف به جهله با بهرهگیری از خاصیت منافذ ریز بدنه خشتی، آب آشامیدنی را از راه پدیده تبخیر سطحی خنک و گوارا نگاه میدارند. وزارت میراث فرهنگی و گردشگری عمان با پشتیبانی از کارگاههای تعاونی سفالگری در بهلا، شرایط انتقال این دانش کهن به نسلهای آینده را مهیا میسازد.
پویایی مدنی و اقتصادی در بافت تاریخی بازار و حراج جمعه دام
در مجاورت بیواسطه قلعه، بازار تاریخی بهلا در پناه سایه درختان تنومند و کهنسال نبض مبادلات تجاری منطقه را به جریان میاندازد. معماری بومی این بازار با راستههای سرپوشیده، حجرههای سنتی از جنس سنگ و خشت و کانالهای هدایت هوای مطبوع طراحی شده است. صنعتگران فلزکار، مسگران و استادان نساجی انواع ابزارهای کاردستی، ادوات فلزی کشاورزی و پارچههای محلی را در این بازارچه دادوستد میکردند.
حراج سنتی دام در صبحگاه روزهای جمعه کانون جذب دامداران و تجار از آبادیهای دوردست کوهستانی و بادیهنشینان بیابان به شمار میرفت. بازار بهلا افزون بر نقش اقتصادی، به عنوان مجمع عمومی برای اطلاع از اخبار، عقد قراردادهای بازرگانی و داوری شرعی بزرگان در حل اختلافات شناخته میشد. اقدامات مرمتی جدید ضمن صیانت از ساختار کالبدی سنتی، زمینه حضور تجار پرجنبوجوش امروزی را در فضای تاریخی بازار تثبیت کرده است.
فرایند نجاتبخشی یونسکو، بازسازی معماری گلین و چشمانداز ۲۰۴۰
تخریب تدریجی ناشی از عوامل فرسایش طبیعی موجب شد تا یونسکو در سال ۱۹۸۸ میلادی قلعه بهلا را در فهرست میراث جهانی در معرض خطر جای دهد. در پاسخ به این بحران، برنامهای جامع و علمی برای بازسازی کالبدی بنا با بهکارگیری خشتهای همگون سنتی و ملات سنتی ساروج و آهک به اجرا درآمد. پایبندی به پروتکلهای حفاظتی دقیق سرانجام به خروج افتخارآمیز قلعه بهلا از فهرست خطر یونسکو در سال ۲۰۰۴ میلادی انجامید.
امروزه وزارت میراث فرهنگی و گردشگری با راهاندازی مرکز معرفی و خدمات گردشگری در محل، یادمانهای مکشوفه و مدلهای معماری دژ را به نمایش گذاشته است. بازدیدکنندگان با همراهی راهنمایان از فراز استحکامات تدافعی، اتاقهای کاخ کهن و شبستان مساجد باستانی بازدید میکنند. حفاظت پایدار از واحه تاریخی بهلا به عنوان رکنی بنیادین با سیاستهای گردشگری بومشناختی سند چشمانداز ۲۰۴۰ عمان هماهنگی تام دارد.
C1 · پیشرفته
دژ استوار بهلا: پایتخت دودمان نباهنه، شالوده خشتی و تبارشناسی واحه تاریخی
واکاوی تحلیلی و تاریخی قلعه بهلا به مثابه کانون حاکمیت دوازدهسدهای نباهنه، شاهکار مهندسی خشت خام، مدیریت منابع آب فلج میت و چرخههای احیای میراث جهانی یونسکو.
هیمنه دودمان نباهنه در جغرافیای دفاعی عمان و ثبت میراث جهانی
قلعه تاریخی بهلا در کانون استان داخلیه و در پیوندگاه استراتژیک دشتهای مرکزی با پرتگاههای آهکی جبل اخضر واقع شده است. این بنای عظیم در دسامبر سال ۱۹۸۷ میلادی به عنوان نخستین محوطه باستانی عمان به دلیل اصالت استثنایی معماری در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این کهندژ استوار پایتخت و قرارگاه فرمانروایی ملوک بنینبهان بود که حاکمیت آنان از سده دوازدهم تا سده پانزدهم میلادی تداوم داشت. پادشاهان خاندان نباهنه با اتکا بر این دژ مسلط بر شریانهای بازرگانی فلات مرکزی اقتدار سیاسی خود را در سرزمین عمان تثبیت نمودند.
کاوشهای علمی لایهنگاری در زیربنای سازه وجود یک شالوده سنگی پایدار متعلق به ادوار پیش از اسلام را آشکار کرده است. در پیرامون این مجموعه دفاعی واحهای گسترده قرار دارد که اقتصاد آن بر کشت متمرکز نخل خرما و صنفهای فعال پیشهوران استوار بود. این سکونتگاه نمونهای کامل از شهرهای واحه مستحکم قرون وسطی در شبهجزیره عربستان محسوب میشود.
مهندسی خشت خام، ارگ القصبه و باروی دوازده کیلومتری سور
پیکره دفاعی قلعه بهلا از ملات گل و خشت خام آفتابخشک بر روی بستری از سنگهای کوهستانی تراشنخورده برپا شده است. کهنترین بخش معماری این مجموعه ارگ القصبه نام دارد که پیشینه بنیادین آن به سدههای پیش از حکومت نباهنه بازمیگردد. یک دیوار سترگ با درازای دوازده کیلومتر که در ادبیات بومی به سور شهرت دارد کلیت سکونتگاه و باغات را درون یک حصار نفوذناپذیر احاطه کرده بود.
در سراسر این حصار طویل برجهای نگهبانی مدور، دژکهای بازرسی و دروازههای مستحکم برای پایش آمدوشد به نخلستانها تعبیه گردیده بود. بارو و برجهای دفاعی قلعه با جانپناههای کنگرهدار و تعبیه روزنه تیراندازی برای استقرار کمانداران و توپخانه محلی مهندسی شده بودند. دیدهبانی مستمر از فراز این دیوارهای مرتفع نظارت بر تمامی تنگهها و راههای کوهستانی پیونددهنده دشتهای داخلی به بنادر ساحلی را میسر میکرد.
هیدرولیک کوهستان، جریان ثقلی قنات و تسهیم سنتی آب در فلج میت
واحه بارور بهلا تداوم حیات خود را وامدار شبکه هیدرولیکی افلاج و به ویژه مظهر خروشان فلج میت است. این سامانه با مهار آب از لایههای زیرزمینی آبخوان و هدایت آن از طریق کانالهای سنگی بر پایه جاذبه زمین منابع آب را توزیع میکند. تخصیص و تسهیم سهماب میان نخلداران بر اساس محاسبات نجومی و تقویم سنتی بنام اثر انجام میپذیرد تا عدالت آبی برقرار گردد.
مجرای این آبراههها به مصارف خانگی، وضوخانههای مساجد و تراسهای زراعی اختصاص دارد و مانع اتلاف قطرهای آب میشود. پایداری ساختار این فلج سرسبزی صدها هکتار نخلستان، درختان لیمو و مزارع علوفه را در این بومسازگان بیابانی تضمین کرده است. شبکههای سنتی آب در عمان جلوهای باشکوه از هوش بومی در مدیریت پایدار منابع آبی به شمار میآیند.
صنایع دستی سفالین، خاک رس آبرفتی و سازوکار ترمودینامیکی جهله
شهر تاریخی بهلا از اعصار باستان به عنوان پایتخت هنری سفالگری و سفال سنتی عمان در منطقه شناخته شده است. هنرمندان محلی خاک رس مرغوب و غنی از کانیهای طبیعی را از رسوبات وادیهای خشک فصلی برداشت میکنند. سفالگران کارآزموده با به حرکت درآوردن چرخهای دستی و پایی انواع کوزهها، عودسوزهای مشبک و ظروف بدون لعاب را با ظرافت شکل میدهند.
پخت سفالینهها در کوره گنبدی هیزمسوز با استفاده از شاخههای خشک درخت نخل و چوب باصلابت اقاقیا صورت میپذیرد. کوزههای خاکی معروف به جهله با بهرهبرداری از نفوذپذیری بدنه سفالین، آب آشامیدنی را از طریق فرآیند تبخیر سطحی خنک و گوارا میسازند. وزارت میراث فرهنگی و گردشگری با حمایت مالی و فنی از کارگاههای تعاونی سفالگری، بقای این میراث بومی را بیمه کرده است.
هندسه تجاری بازار مسقف، حراج آدینه دام و تبار همگرایی مدنی
در پای دیوارهای دژ، بازار سنتی بهلا در سایهسار درختان دیرین و کهنسال به عنوان قلب تپنده مبادلات پولی و کالایی فعالیت میکند. معماری اصیل این بازار با دالانهای مسقف، دکانهای خشتی و سنگچین و دهلیزهای تهویه طبیعی هوا از گزند تابش آفتاب سوزان در امان است. آهنگران سنتی، مسگران زبردست و نساجان کارکشته محصولات فلزی، ابزارآلات و دستبافتههای نفیس را در این بازار عرضه میکردند.
آیین حراج جمعه دام و رونق دامداری سنتی هر هفته شمار کثیری از کشاورزان و دامداران را از دهکدههای کوهستانی به این کانون میکشاند. بازار بهلا گذشته از تجارت، بستری برای اعلام اخبار رسمی، انعقاد پیمانهای صنفی و داوری دعاوی حقوقی توسط بزرگان بود. برنامههای مدرن بازآفرینی کالبدی با مراقبت از اصالت معماری بازار، بستر کارآمدی برای ادامه فعالیت بازرگانان مهیا ساخته است.
گاهشمار مرمت یونسکو، بازآفرینی کالبدی و افق چشمانداز ۲۰۴۰
فرسایش شدید بارانهای سیلآسا در طول دههها سرانجام یونسکو را بر آن داشت تا در سال ۱۹۸۸ قلعه بهلا را در فهرست میراث در معرض خطر قرار دهد. اجرای یک پروتکل چندلایه مرمت با بهرهگیری انحصاری از خشت دستساز بومی و ملات سنتی آهک و ساروج استحکام ازدسترفته سازه را تجدید نمود. اعمال استانداردهای علمی حفاظت موجب گردید یونسکو در سال ۲۰۰۴ میلادی قلعه بهلا را از فهرست میراث در خطر خارج کند.
اکنون وزارت میراث فرهنگی و گردشگری با احداث یک مرکز تفسیری مجهز، یافتههای کاوشهای باستانشناسی و ماکتهای مستند قلعه را در معرض تماشا گذاشته است. گردشگران با پیمودن مسیرهای سنگفرش هدایتشده میتوانند بر فراز استحکامات دفاعی و باروها گام بردارند و از تالارهای تشریفاتی و شبستان مساجد کهن دژ بازدید کنند. حفاظت پایدار از واحه تاریخی بهلا انطباق راهبردی با اهداف کلان گردشگری فرهنگی در سند چشمانداز ۲۰۴۰ عمان دارد.
C2 · تسلط
کهندژ بهلا: حاکمیت سرزمینی نباهنه، تبارشناسی معماری گلین و هیدرولیک افلاج
خوانشی ژرف از تکوین کالبدی قلعه بهلا به عنوان قطب حاکمیت ملوک بنینبهان، سامانه آبرسانی ثقلی فلج میت، فرهنگ مادی سفالگری سنتی و بازخوانی اسناد نجاتبخشی یونسکو.
حکمرانی نباهنه، تبار باستانی واحه و ثبت جهانی به عنوان میراث بشری
قلعه استوار بهلا به عنوان مظهر نبوغ دفاعی در قلب استان داخلیه و در دامنه صخرههای آهکی جبل اخضر بنا شده است. این بنای یادمانی در سال ۱۹۸۷ میلادی به عنوان نخستین اثر سلطاننشین عمان در سیاهه میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید تا اصالت معماری خشتی آن سندی پایدار در تاریخ معماری خاورمیانه باشد. این قلعه پایتخت و دژ اصلی ملوک بنینبهان بود که از سده دوازدهم تا سده پانزدهم میلادی حاکمیت مناطق فلات داخلی عمان را عهدهدار بودند. پادشاهان این دودمان با استقرار در این موضع راهبردی اقتدار سرزمینی و جریان تجارت میان دشتهای داخلی و نواحی ساحلی را هدایت میکردند.
کاوشهای باستانشناسی مدرن اثبات کردهاند که در اعماق پیهای این قلعه، شالودههای دفاعی سنگی متعلق به دوران پیش از اسلام مدفون است. در پیرامون این کهندژ، واحهای کهنسال با نخلستانهای گسترده و شبکهای از اصناف پیشهوری شکل گرفته است. این اثر تاریخی کاملترین و منسجمترین الگوی برجایمانده از زیستگاههای واحه دفاعی قرون وسطی در تمامی گستره شبهجزیره عربستان به شمار میرود.
معماری گلین، مهندسی پدافندی ارگ القصبه و باروی پیرامونی سور
هسته مرکزی این استحکامات از خشت خام آفتابخشک بر روی شالودههای طبیعی سنگی تراشنخورده شکل یافته است. کهنترین بخش معماری دژ با عنوان ارگ القصبه شناخته میشود که پیشینه آن به اعصار پیش از دودمان نباهنه میرسد. دیواری خشتی و دفاعی به طول دوازده کیلومتر که در گویش بومی سور نام دارد سرتاسر محدوده واحه و باغات نخل را محصور ساخته بود.
در درازنای این حصار عظیم برجهای دیدهبانی مدور، سنگر نگهبانی و دروازههای بازرسی برای مراقبت از نخلستانها تعبیه گردیده بود. دیوارهای دژ با جانپناههای کنگرهدار، برجهای استوانهای و تعبیه روزنه تیراندازی برای دفاع در برابر تسلیحات پرتابی تجهیز شده بودند. این باروهای مرتفع اشراف بصری کمنظیری بر تنگهها و گردنههای کوهستانی اتصالدهنده دشتهای داخلی به بنادر خلیج عمان پدید میآوردند.
هیدروپلیتیک سنتی، سفرههای آبخوان و ساختار زمانبندی اثر در فلج میت
تابآوری بومشناختی واحه بهلا بر پایه سامانههای سنتی آبیاری افلاج و به ویژه کانال پرآب فلج میت استوار است. این شبکه آب شیرین را از لایههای زیرزمینی آبخوان به وسیله کانالهای سنگی از طریق جریان ثقلی شیبدار به سکونتگاه انتقال میدهد. تسهیم دقیق حقابه میان نخلداران بر اساس سهمهای زمانی حسابشده بنام اثر انجام میگیرد تا عدالت توزیع آب در سراسر سال پایدار بماند.
آبراهه زیرزمینی و کانالهای روباز آب آشامیدنی محلهها، وضوخانههای عمومی و هر تراز کشاورزی پلکانی را تامین میکنند. مهندسی شگفتانگیز این فلج صدها هکتار از باغات نخل خرما، درختان لیمو و مزارع علوفه را در این جغرافیای خشک بارور ساخته است. سامانههای آبرسانی افلاج در عمان نمادی درخشان از تسلط فنی انسان بر منابع آب در بستر هزارههاست.
فرهنگ مادی سفالگری، رسوبات آبرفتی و سازوکار سرمایش تبخیری جهله
شهر باستانی بهلا پایتخت شناختهشده سفالگری و هنرهای سرامیک دستی سنتی در تاریخ عمان است. صنعتگران خاک رس غنی از ترکیبات معدنی را از رسوبات وادیهای فصلی و خشک استخراج میکنند. سفالگران با به گردش درآوردن چرخ سنتی پایی، انواع خمرهها، عودسوزها و تنگهای بدون لعاب را تولید مینمایند.
این ظروف در یک کوره سنتی گنبدی با هیزم شاخههای خشک درخت نخل و چوب سخت اقاقیا پخته میشوند. کوزههای خاکی معروف به جهله با بدنه متخلخل آب را از طریق تبخیر سطحی خنک و مطبوع نگه میدارند. وزارت میراث فرهنگی و گردشگری عمان با ساماندهی کارگاههای تعاونی سفالگری از بقای این هنر سنتی پشتیبانی میکند.
فضای مدنی بازار مسقف، داوری عرفی و شریانهای حراج جمعه دام
در حاشیه باروهای دژ، بازار تاریخی بهلا در پناه سایه درختان دیرپای کهنسال کانون پرتحرک بازرگانی منطقه است. ساختار معماری بازار شامل راستههای مسقف، حجرههای سنگی و خشتی و کانالهای هدایت باد برای تهویه مطبوع هواست. صنعتگران فلزکار، مسگران و بافندگان سنتی ابزارهای دستساز و منسوجات بومی را در این بازارچه عرضه میکردند.
حراج هفتگی دام در بامداد روزهای جمعه خریداران و فروشندگان زیادی را از روستاهای کوهستانی جذب میکرد. بازار علاوه بر دادوستد کالا، بستری برای اعلام اخبار، تنظیم قراردادهای صنفی و داوری بزرگان در دعاوی حقوقی بود. طرحهای نوسازی مدرن با تثبیت استحکام کالبدی، فضای مناسبی را برای فعالیت بازرگانان معاصر پدید آورده است.
گاهشناسی نجاتبخشی یونسکو، بازسازی اصیل و راهبردهای چشمانداز ۲۰۴۰
عوامل طبیعی و فرسایش تدریجی سبب شد تا یونسکو در سال ۱۹۸۸ میلادی قلعه بهلا را در فهرست میراث در معرض خطر قرار دهد. اجرای یک برنامه نجاتبخش با بهکارگیری خشت بومی و ملات ساروج اصالت معماری بنا را تجدید کرد. پایبندی به اصول حفاظتی موجب شد یونسکو در سال ۲۰۰۴ میلادی قلعه بهلا را از فهرست میراث در خطر خارج سازد.
امروزه وزارت میراث فرهنگی و گردشگری با راهاندازی مرکز تفسیری پیشرفته، آثار مکشوفه باستانی و ماکتهای مستند دژ را به نمایش گذاشته است. بازدیدکنندگان با راهنمایی کارشناسان بر فراز باروهای تاریخی قدم میزنند و از تالارهای کهن و مساجد دیدن میکنند. حفظ پایدار این کهندژ تاریخی به طور کامل با برنامههای راهبردی گردشگری در سند چشمانداز ۲۰۴۰ عمان هماهنگ است.
درک مطلبت را بسنج
انتخاب کن چقدر میخواهی مقاله را دقیق مرور کنی. هنگام پاسخدادن میتوانی به متن برگردی و در پایان توضیح پاسخها را بخوانی.
آزمون سریع A1
یک سؤال را امتحان کن. برای دسترسی به آزمون سریع کامل، یک حساب رایگان بساز. ثبتنام رایگان
پیش از بررسی پاسخها، به همهٔ پرسشها جواب بده. محدودیت زمانی نداری.
نتیجهٔ تو
/ 1 درست (%)
توضیحها را بخوان تا ببینی هر پاسخ چه ارتباطی با متن مقاله دارد.
-
قلعه بزرگ بهلا در کدام استان کشور عمان قرار دارد؟
1. پاسخ:
آزمون سریع A2
یک سؤال را امتحان کن. برای دسترسی به آزمون سریع کامل، یک حساب رایگان بساز. ثبتنام رایگان
پیش از بررسی پاسخها، به همهٔ پرسشها جواب بده. محدودیت زمانی نداری.
نتیجهٔ تو
/ 1 درست (%)
توضیحها را بخوان تا ببینی هر پاسخ چه ارتباطی با متن مقاله دارد.
-
قلعه بهلا در پای کدام رشتهکوه کشور عمان قرار گرفته است؟
1. پاسخ:
آزمون سریع B1
یک سؤال را امتحان کن. برای دسترسی به آزمون سریع کامل، یک حساب رایگان بساز. ثبتنام رایگان
پیش از بررسی پاسخها، به همهٔ پرسشها جواب بده. محدودیت زمانی نداری.
نتیجهٔ تو
/ 1 درست (%)
توضیحها را بخوان تا ببینی هر پاسخ چه ارتباطی با متن مقاله دارد.
-
دژ تاریخی بهلا در کدام استان عمان و در دامنه کدام رشتهکوه قرار گرفته است؟
1. پاسخ:
آزمون سریع B2
یک سؤال را امتحان کن. برای دسترسی به آزمون سریع کامل، یک حساب رایگان بساز. ثبتنام رایگان
پیش از بررسی پاسخها، به همهٔ پرسشها جواب بده. محدودیت زمانی نداری.
نتیجهٔ تو
/ 1 درست (%)
توضیحها را بخوان تا ببینی هر پاسخ چه ارتباطی با متن مقاله دارد.
-
قلعه بهلا در چه سالی به عنوان نخستین اثر عمان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد؟
1. پاسخ:
آزمون سریع C1
یک سؤال را امتحان کن. برای دسترسی به آزمون سریع کامل، یک حساب رایگان بساز. ثبتنام رایگان
پیش از بررسی پاسخها، به همهٔ پرسشها جواب بده. محدودیت زمانی نداری.
نتیجهٔ تو
/ 1 درست (%)
توضیحها را بخوان تا ببینی هر پاسخ چه ارتباطی با متن مقاله دارد.
-
قلعه باستانی بهلا در کدام استان عمان و در مجاورت کدام پدیده جغرافیایی واقع شده است؟
1. پاسخ:
آزمون سریع C2
یک سؤال را امتحان کن. برای دسترسی به آزمون سریع کامل، یک حساب رایگان بساز. ثبتنام رایگان
پیش از بررسی پاسخها، به همهٔ پرسشها جواب بده. محدودیت زمانی نداری.
نتیجهٔ تو
/ 1 درست (%)
توضیحها را بخوان تا ببینی هر پاسخ چه ارتباطی با متن مقاله دارد.
-
قلعه بهلا در کدام استان عمان و در پای صخرههای کدام کوهستان احداث گردیده است؟
1. پاسخ:
