جمع مکسر: الگوی مفاعل (مکانها و اشیاء)
Grammar Rule in 30 Seconds
The Mafā'il pattern turns singular nouns into plurals for non-human objects and places by inserting an 'ā' after the second root letter.
- Identify the root: Most nouns have a 3 or 4-letter root.
- Apply the template: Place 'م' at the start and 'ا' after the second letter (e.g., مـ + root1 + root2 + ا + root3 + ِ + ل).
- Treat as feminine singular: Even though it is plural, adjectives describing these nouns are feminine singular.
مرور کلی
جُموع التكسير) روبهرو هستیم. برخلاف فارسی که ساختار کلمه را حفظ میکند و فقط یک پسوند به آن میچسباند، در جمع مکسر، ساختار داخلی کلمه (حروف اصلی یا همان جَذْر) شکسته و دوباره بازسازی میشود. الگوی مَفَاعِل (Mafā’il) یکی از پرکاربردترین الگوهای جمع مکسر برای اشیاء، مکانها و ابزارها است.مَسْجِد به مَسَاجِدُ تبدیل میشود. این موضوع برای فارسیزبانان به این دلیل اهمیت دارد که بسیاری از این کلمات را در زبان فارسی به عنوان وامواژه استفاده میکنیم، اما اغلب از قواعد دستوری عربیِ حاکم بر آنها بیاطلاع هستیم. درک این الگو به شما کمک میکند تا نه تنها دایره واژگان خود را گسترش دهید، بلکه ساختار ذهنی زبان عربی را که بر پایه «ریشه» و «وزن» استوار است، بهتر درک کنید.مَفَاعِل، ابتدا باید به مفهوم «وزن» در عربی توجه کنید. در فارسی، ما واژهها را به صورتِ یک واحدِ تغییرناپذیر میبینیم، اما در عربی، هر کلمه از سه یا چهار حرف اصلی ساخته شده است. وقتی میخواهیم یک اسم مکان یا ابزار را به جمع تبدیل کنیم، آن را در قالبِ یک «قالبِ صوتی» خاص میریزیم.مَفَاعِل دقیقاً مانند یک قالب ریختهگری عمل میکند. نکته بسیار مهمی که باید بدانید این است که اسمهایی که بر وزن مَفَاعِل جمع بسته میشوند، در دستور زبان عربی به عنوان «غیر منصرف» (ممنوع من الصرف) شناخته میشوند. در فارسی معادل دقیقی برای این مفهوم نداریم، اما به زبان ساده یعنی این کلمات «تنوین» (صدای -َن، -ُن، -ِن در انتهای کلمه) را نمیپذیرند.مَفَاعِل هستند، در حالتهای مختلفِ دستوری، به جای تنوین، فقط یک حرکت (ضمه، فتحه یا کسره) میگیرند. این موضوع در ابتدا ممکن است برای یک فارسیزبان عجیب به نظر برسد، اما با تمرین متوجه میشوید که این یک قاعده برای زیباتر شدنِ آهنگِ کلام است. به یاد داشته باشید که این الگو عمدتاً برای کلماتی به کار میرود که در حالت مفرد، چهار حرفی هستند یا با پیشوندِ مـَ شروع میشوند.مَفَاعِل، کافی است مراحل زیر را دنبال کنید. این الگو برای کلماتی که با مـَ شروع میشوند و اسم مکان یا ابزار هستند، بسیار رایج است.مَكْتَب | مَكَاتِبُة) | مَدْرَسَة | مَدَارِسُمَفَاعِل | - | مَفَاعِلمَفَاعِل)-ها | تغییر ساختار داخلی (مکسر)مَدْرَسَة، وقتی میخواهیم آن را جمع ببندیم، ابتدا ة (تاء مربوطه) را حذف میکنیم و سپس حروف باقیمانده را در قالب مَفَاعِل مینشانیم که نتیجه میشود مَدَارِسُ. دقت کنید که در انتهای کلمه همیشه یک حرکت کوتاه (ضمه) قرار میگیرد و هرگز تنوین نمیگیرد.مـَ شروع میشوند و جمع آنها به همین وزن مَفَاعِل است. برای مثال در محیط دانشگاه یا شهر، شما با کلماتی مثل مَكْتَب (دفتر/میز) یا مَطْعَم (رستوران) سروکار دارید.مَطَاعِمُ استفاده میکنید. نکته کلیدی این است: هرگاه با اسمی روبهرو شدید که مفرد آن با مـَ شروع شده و چهار حرفی است، احتمال بسیار زیاد جمع آن بر وزن مَفَاعِل است. این الگو همچنین برای ابزارهایی که در زندگی روزمره استفاده میشوند، کاربرد دارد.- 1اشتباه در تنوینگذاری: فارسیزبانان به دلیل عادت به ساختار زبان خود، تمایل دارند به همه اسمها تنوین اضافه کنند. مثلاً میگویند
مساجدٌکه غلط است. علت این است که در فارسی تنوین نداریم و کاربرد آن در عربی برای ما ناآشناست. به یاد داشته باشید:مَفَاعِلهرگز تنوین نمیگیرد.
- 1توافق جنسیتی: در فارسی، ما برای جمعِ غیرانسان از ضمیر یا صفتِ جمع استفاده میکنیم. اما در عربی، جمعهای مکسرِ غیرانسان (مثل
مساجد) در حکم «مفرد مؤنث» هستند. اشتباه رایج این است که بگوییمالمساجدُ کبیرون(که برای انسان است). باید بگوییمالمساجدُ کبیرةٌ.
- 1تعمیمِ بیمورد: برخی زبانآموزان سعی میکنند هر کلمهای که با
مـَشروع میشود را به این وزن ببرند. مثلاً کلمهمِفْتَاح(کلید) با اینکه بامـِشروع میشود، جمع آنمَفَاتِيحاست (وزنمَفَاعِيل). این تداخل به دلیل شباهتِ ظاهریِ کلمات است. همیشه به ریشه کلمه دقت کنید.
مَفَاعِل را با مَفَاعِيل اشتباه میگیرند. تفاوت اصلی در وجودِ حرفِ «یاء» است.مَفَاعِل | کوتاه، بدون حرفِ کشیده در وسط | مَسَاجِدُمَفَاعِيل | دارای حرفِ کشیده (یاء) | مَفَاتِيحُمَفَاعِل برای کلمات چهار حرفی است، مَفَاعِيل برای کلماتی است که در مفردِ خود دارای حرفِ کشیده (مانند مِفْتَاح که الف دارد) هستند. دقت به این تفاوتِ کوچک، سطحِ عربیِ شما را به شدت ارتقا میدهد.- 1آیا میتوانم برای همه کلمات از این الگو استفاده کنم؟ خیر، این الگو فقط برای اسمهای خاصی (عمدتاً اسم مکان و ابزار) که شرایطِ ریشهای دارند استفاده میشود.
- 1چرا نباید به این کلمات تنوین بدهم؟ چون این کلمات در عربی «غیر منصرف» هستند و ساختارِ دستوریِ آنها به گونهای است که تنوین را نمیپذیرند؛ این یک قاعده ثابت است.
- 1آیا صفتِ این جمعها هم باید مؤنث باشد؟ بله، ۱۰۰٪. هر صفتی که برای جمعِ غیرانسان میآورید، باید مفرد مؤنث باشد (مثلاً
مساجدُ واسعةٌ).
- 1آیا این الگو در قرآن هم کاربرد دارد؟ بله، بسیار زیاد. بسیاری از کلماتی که در متون مذهبی میخوانید، دقیقا از همین الگو پیروی میکنند و این برای شما یک مزیت بزرگ است.
Mafā'il Pattern Formation
| Singular | Root | Plural (Mafā'il) | Meaning |
|---|---|---|---|
|
مَسْجِد
|
س-ج-د
|
مَسَاجِد
|
Mosque
|
|
مَكْتَب
|
ك-ت-ب
|
مَكَاتِب
|
Office
|
|
مَنْزِل
|
ن-ز-ل
|
مَنَازِل
|
House
|
|
مَصْنَع
|
ص-ن-ع
|
مَصَانِع
|
Factory
|
|
مَطْبَخ
|
ط-ب-خ
|
مَطَابِخ
|
Kitchen
|
|
مَجْلِس
|
ج-ل-س
|
مَجَالِس
|
Council/Seat
|
|
مَعْبَد
|
ع-ب-د
|
مَعَابِد
|
Temple
|
|
مَرْكَب
|
ر-ك-ب
|
مَرَاكِب
|
Boat
|
Meanings
The Mafā'il pattern is a specific 'broken plural' template used primarily for non-human nouns, especially those denoting places or tools.
Non-human Plural
Pluralizing inanimate objects or concepts.
“مَسْجِد -> مَسَاجِد”
“مَكْتَب -> مَكَاتِب”
Reference Table
| مفرد (شکل) | جمع (مفاعل) | معنی | کاربرد |
|---|---|---|---|
|
Masjid (مَسْجِد)
|
Masājid (مَسَاجِد)
|
Mosques
|
Religious/Architecture
|
|
Maktab (مَكْتَب)
|
Makātib (مَكَاتِب)
|
Offices/Desks
|
Work/Professional
|
|
Madrasa (مَدْرَسَة)
|
Madāris (مَدَارِس)
|
Schools
|
Education/Learning
|
|
Mat’am (مَطْعَم)
|
Matā’im (مَطَاعِم)
|
Restaurants
|
Food/Dining
|
|
Manzil (مَنْزِل)
|
Manāzil (مَنَازِل)
|
Houses
|
Housing/Real Estate
|
|
Mawqi’ (مَوْقِع)
|
Mawāqi’ (مَوَاقِع)
|
Websites/Locations
|
Tech/Internet
|
|
Mal’ab (مَلْعَب)
|
Malā’ib (مَلَاعِب)
|
Stadiums
|
Sports/Events
|
|
Ma’rad (مَعْرِض)
|
Ma’ārid (مَعَارِض)
|
Exhibitions
|
Art/Business
|
طیف رسمیت
المَسَاجِدُ بَدِيعَةٌ. (Describing architecture)
المَسَاجِدُ جَمِيلَةٌ. (Describing architecture)
المَسَاجِد حِلْوَة. (Describing architecture)
المَسَاجِد تَجَنِّن. (Describing architecture)
کاربردهای الگوی مفاعل
مکانها (أماكن)
- مساجد Mosques
- مكاتب Offices
ابزار/اشیا
- مغاسل Sinks/Laundries
- مظاهر Appearances
مقایسه جمعهای ممنوعالصرف و عادی
قاعده توافق جمع
آیا جمع انسانی است؟
آیا الگوی مفاعل است؟
دستهبندی کلمات رایج
تحصیلی
- • مناهج
- • مخابر
- • مدارس
زندگی شهری
- • مواقف
- • مطاعم
- • مساكن
مثالها بر اساس سطح
هَذَا مَكْتَبٌ.
This is an office.
هَذِهِ مَكَاتِبُ.
These are offices.
أَيْنَ المَسْجِدُ؟
Where is the mosque?
المَسَاجِدُ كَبِيرَةٌ.
The mosques are big.
هَذِهِ مَكَاتِبُ جَدِيدَةٌ.
These are new offices.
زُرْتُ مَسَاجِدَ كَثِيرَةً.
I visited many mosques.
هَذِهِ مَصَانِعُ حَدِيثَةٌ.
These are modern factories.
هَلْ هَذِهِ مَنَازِلُ قَدِيمَةٌ؟
Are these old houses?
تَحْتَوِي المَدِينَةُ عَلَى مَسَاجِدَ تَارِيخِيَّةٍ.
The city contains historical mosques.
يَعْمَلُ فِي مَكَاتِبَ مُتَعَدِّدَةٍ.
He works in multiple offices.
تِلْكَ مَصَانِعُ تُنْتِجُ السَّيَّارَاتِ.
Those are factories that produce cars.
هَذِهِ مَنَازِلُ مُصَمَّمَةٌ بِعِنَايَةٍ.
These are houses designed with care.
تَزْخَرُ المَدِينَةُ بِمَسَاجِدَ ذَاتِ طِرَازٍ فَرِيدٍ.
The city is rich with mosques of a unique style.
تَمَّ تَجْدِيدُ مَكَاتِبَ كَثِيرَةٍ فِي الشَّرِكَةِ.
Many offices in the company were renovated.
تُعَدُّ هَذِهِ المَصَانِعُ رَكِيزَةً لِلِاقْتِصَادِ.
These factories are considered a pillar of the economy.
تَجَمَّعَتِ المَنَازِلُ حَوْلَ السَّاحَةِ.
The houses gathered around the square.
تَتَمَيَّزُ العِمَارَةُ الإِسْلَامِيَّةُ بِمَسَاجِدَ بَدِيعَةٍ.
Islamic architecture is distinguished by exquisite mosques.
تُدَارُ المَكَاتِبُ بِأَحْدَثِ التِّقْنِيَّاتِ.
The offices are managed with the latest technologies.
تُشَكِّلُ المَصَانِعُ جُزْءاً مِنَ النَّسِيجِ الحَضَرِيِّ.
The factories form part of the urban fabric.
تُعْتَبَرُ المَنَازِلُ هَذِهِ شَاهِداً عَلَى التَّارِيخِ.
These houses are considered a witness to history.
تَتَجَلَّى البَرَاعَةُ الهَنْدَسِيَّةُ فِي مَسَاجِدَ شَاهِقَةٍ.
Engineering brilliance is manifested in towering mosques.
تُعَدُّ المَكَاتِبُ هَذِهِ مَرْكَزاً لِلِابْتِكَارِ.
These offices are considered a hub for innovation.
تُسَاهِمُ المَصَانِعُ فِي تَعْزِيزِ الصِّنَاعَةِ الوَطَنِيَّةِ.
The factories contribute to strengthening national industry.
تَتَوَزَّعُ المَنَازِلُ عَلَى طُولِ النَّهْرِ.
The houses are distributed along the river.
بهراحتی اشتباه گرفته میشود
Learners try to add -ūn to everything.
Learners use -āt for all non-human nouns.
Learners think plural nouns need plural adjectives.
اشتباهات رایج
مَسَاجِد كَبِيرُونَ
مَسَاجِد كَبِيرَة
مَسْجِدُون
مَسَاجِد
مَكْتَبَات
مَكَاتِب
هَذَا مَكَاتِب
هَذِهِ مَكَاتِب
مَصْنَعُون
مَصَانِع
مَكَاتِب كَبِيرِينَ
مَكَاتِب كَبِيرَة
مَنَازِلُون
مَنَازِل
مَسَاجِدٌ
مَسَاجِدَ
مَجَالِسُ كَبِيرُونَ
مَجَالِسُ كَبِيرَةٌ
مَطَابِخُون
مَطَابِخ
مَعَابِدٌ
مَعَابِدَ
مَرَاكِبُ كَبِيرُونَ
مَرَاكِبُ كَبِيرَةٌ
مَكَاتِبُون
مَكَاتِب
مَصَانِعٌ
مَصَانِعَ
الگوهای جملهسازی
هَذِهِ ___ (plural) ___ (adj).
أَنَا أَزُورُ ___ (plural) كُلَّ يَوْمٍ.
تَحْتَوِي المَدِينَةُ عَلَى ___ (plural) ___ (adj).
تُعَدُّ ___ (plural) رَكِيزَةً لِلِاقْتِصَادِ.
Real World Usage
شُفْتُ المَسَاجِدَ فِي المَدِينَةِ.
وَيْنَ المَكَاتِب؟
عَمِلْتُ فِي مَكَاتِبَ كَثِيرَةٍ.
تَضُمُّ المَدِينَةُ مَسَاجِدَ تَارِيخِيَّةً.
مَطَابِخُ العَالَمِ.
مَنَازِلُ لِلْبَيْعِ.
تلهی تنوین!
ریتم رو بگیر!
غیرانسانیها: خانمها!
Smart Tips
Always check your adjective. If it's not feminine singular, it's wrong!
Look for the 'M' prefix. It's a huge clue that you're dealing with a place or tool.
Remember: no tanwīn on these words!
Don't overthink the root. Just focus on the rhythm: Ma-faa-il.
تلفظ
Long Vowel
The 'ā' in Mafā'il should be held for two beats.
Kasra
The 'i' sound before the final letter is short and crisp.
Statement
المَسَاجِدُ كَبِيرَةٌ ↘
Falling intonation for declarative sentences.
Question
هَلْ هَذِهِ مَكَاتِبُ؟ ↗
Rising intonation for yes/no questions.
حفظ کنید
روش یادسپاری
Remember 'Mafā'il' as 'My-Fah-Ail' (My-Fat-Al) — it's the pattern that makes things 'fat' with extra letters!
تداعی تصویری
Imagine a small office (maktab) growing into a giant building with many rooms (makātib) as you add the 'ā' (the long pillar) in the middle.
Rhyme
Add a 'Ma' at the start, an 'ā' in the middle, and an 'il' at the end, to make the plural of your friend.
Story
I walked into one office (maktab). Suddenly, it split into many offices (makātib). I walked into one mosque (masjid). It became many mosques (masājid). Everything non-human follows this magic rhythm.
شبکه واژگان
چالش
Find 5 non-human nouns in your room and try to apply the Mafā'il pattern to them mentally.
نکات فرهنگی
In daily speech, people often drop the final vowel case endings.
The pronunciation of 'j' (ج) is often a hard 'g' sound.
Formal usage is preferred in business and religious contexts.
The Mafā'il pattern is an ancient Semitic morphological template used to denote plurality in non-human nouns.
شروعکنندههای مکالمه
هَلْ تُوجَدُ مَسَاجِدُ قَرِيبَةٌ؟
أَيْنَ تَقَعُ المَكَاتِبُ؟
مَا رَأْيُكَ فِي المَصَانِعِ الجَدِيدَةِ؟
كَيْفَ تَصِفُ المَنَازِلَ فِي هَذِهِ المَدِينَةِ؟
موضوعات نگارش
اشتباهات رایج
Test Yourself
صليت في ___ كثيرة.
Choose the correct sentence:
Find and fix the mistake:
هناك مكاتبٌ جديدة في المدينة.
Score: /3
تمرینهای عملی
8 exercisesهَذِهِ ___ (مَسْجِد).
المَكَاتِبُ ___.
Find and fix the mistake:
هَذِهِ مَصَانِعُ كَبِيرُونَ.
كَبِيرَة / المَنَازِل / هَذِهِ
These are new factories.
مَكْتَب -> ?
مَجْلِس -> ?
مَطَابِخ / هَذِهِ / نَظِيفَة
Score: /8
Practice Bank
6 exercisesThe schools are big.
What is the plural of مطعم?
قرأتُ ___ إلكترونية.
أحب هذه الملاجئون.
Match the words:
المدارس / جميلة / هذه
Score: /6
سوالات متداول (8)
Because the internal structure of the word is broken and rearranged, rather than just adding a suffix.
No, this pattern is strictly for non-human nouns.
In Arabic, non-human plurals are treated as a collective feminine singular unit.
No, only to specific nouns that fit the root-and-pattern system.
A diptote is a noun that does not take tanwīn (nunation) in the genitive case.
If it's not a person, it's non-human. Buildings, tools, and abstract concepts are non-human.
Yes, the pattern is standard across all Arabic-speaking regions.
Try to look for the 'M' prefix and the 'ā' vowel; it's a very common rhythm in Arabic.
Scaffolded Practice
1
2
3
4
Mastery Progress
Needs Practice
Improving
Strong
Mastered
In Other Languages
Pluralization with -s/-es
Arabic distinguishes between human and non-human pluralization.
Pluralization with -s
Arabic broken plurals are internal, not suffix-based.
Pluralization with -e, -er, -en
Arabic patterns are highly systematic and rhythmic.
No plural markers
Arabic requires explicit plural forms.
No plural markers
Arabic noun morphology is mandatory.
Mafā'il
Dialects may drop final vowels.
Learning Path
Prerequisites
Related Grammar Rules
جمع مکسر با "جراحی داخلی": فِعَال (رِجال، جِبال)
Overview تا حالا آرزو کردید که کاش میشد فقط با اضافه کردن یک «s» به آخر کلمه آن را جمع بست؟ خب، عربی همیشه اینطوری نیست...
اسمهای مذکر عربی: جنسیت پیشفرض (المذکر)
### Overview در زبان عربی، برخلاف زبان فارسی، هر اسم دارای یک «جنسیت دستوری» است. این یعنی هر اسمی که در عربی میشنوید ی...
اسمهای عربی: مذکر در برابر مؤنث (جادوی ة)
Overview آیا تا به حال در قاهره یک «قهوه کوچک» سفارش دادهاید و با نگاههای عجیب مواجه شدهاید؟ شاید ناخواسته جنسیت نوشی...
تنوین در عربی: صدای نون اضافه
### Overview تنوین (Tanween) یکی از اولین و در عین حال کلیدیترین مباحث در دستور زبان عربی است که برای زبانآموزان فارس...
حرف تعریف در عربی: چگونه از «ال» استفاده کنیم
### Overview در زبان عربی، مفهوم «معرفه» (Definiteness) یکی از ارکان اصلی دستور زبان است. ما در زبان فارسی برای نشان دا...
